Szczepienia ochronne a leczenie biologiczne łuszczycy. Co trzeba wiedzieć?

Leczenie biologiczne łuszczycy to jedna z najskuteczniejszych metod terapii dla pacjentów z umiarkowaną i ciężką postacią choroby. Leki biologiczne, takie jak inhibitory TNF-alfa, interleukiny 17, 23 czy 12/23, celowane są w konkretne szlaki zapalne, co pozwala na uzyskanie długotrwałej remisji i znaczną poprawę jakości życia. Jednak osoby poddawane tego typu terapii często zadają sobie pytanie: czy można się szczepić podczas leczenia biologicznego? To niezwykle istotne zagadnienie, ponieważ pacjenci z łuszczycą, zwłaszcza ci przyjmujący leki immunosupresyjne, mogą być bardziej narażeni na infekcje, a jednocześnie ich układ odpornościowy może reagować inaczej na szczepionki. W tym artykule wyjaśniamy, jakie są zalecenia dotyczące szczepień ochronnych u osób na terapii biologicznej, na co zwrócić uwagę przed podaniem szczepionki oraz jak przygotować się do programu lekowego.

Wielu pacjentów obawia się, że szczepienie może wywołać zaostrzenie łuszczycy lub osłabić działanie leku. Tymczasem odpowiednio zaplanowane szczepienia są nie tylko bezpieczne, ale wręcz zalecane przez towarzystwa dermatologiczne, w tym Polskie Towarzystwo Dermatologiczne (PTD) oraz Europejską Akademię Dermatologii i Wenerologii (EADV). Kluczowe jest jednak rozróżnienie między szczepionkami żywymi a nieżywymi, a także odpowiednie timing – czyli moment podania szczepionki względem rozpoczęcia lub zakończenia terapii. W dalszej części artykułu przyjrzymy się szczegółowo tym zagadnieniom, a także podpowiemy, jakie dokumenty i badania warto przygotować przed wizytą u lekarza prowadzącego.

Szczepionki żywe a leki biologiczne – najważniejsze przeciwwskazania

Podstawową zasadą, którą musi znać każdy pacjent przyjmujący leki biologiczne, jest unikanie szczepionek żywych (atenuowanych). Szczepionki te zawierają osłabione, ale wciąż żywe drobnoustroje, które u osób z obniżoną odpornością – a taką właśnie wywołuje leczenie biologiczne – mogą doprowadzić do rozwoju pełnoobjawowej infekcji. Do szczepionek żywych należą m.in. szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce (MMR), szczepionka przeciwko ospie wietrznej, półpaścowi (Zostavax – uwaga: nowsza szczepionka Shingrix jest nieżywa), żółtej gorączce, a także doustna szczepionka przeciwko polio (OPV). W przypadku pacjentów na leczeniu biologicznym łuszczycy podanie którejkolwiek z tych szczepionek jest bezwzględnie przeciwwskazane w trakcie terapii oraz przez określony czas po jej zakończeniu.

Z kolei szczepionki nieżywe (inaktywowane, rekombinowane, mRNA, toksoidowe) są uznawane za bezpieczne u osób leczonych biologicznie. Należą do nich m.in. szczepionki przeciwko grypie (iniekcyjne), pneumokokom, tężcowi, błonicy, krztuścowi, wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (WZW B), a także szczepionki przeciwko COVID-19 (zarówno mRNA, jak i wektorowe). Co ważne, szczepionki nieżywe nie wywołują infekcji, a jedynie stymulują układ odpornościowy do wytworzenia przeciwciał. Mimo że odpowiedź immunologiczna u pacjentów na lekach biologicznych może być nieco słabsza niż u osób zdrowych, nadal zapewnia ona ochronę przed ciężkim przebiegiem chorób zakaźnych. Dlatego też rekomenduje się, aby pacjenci przed rozpoczęciem terapii biologicznej uzupełnili wszystkie zaległe szczepienia, szczególnie te przeciwko pneumokokom, grypie i WZW B. Więcej na temat wpływu leków biologicznych na układ odpornościowy znajdziesz w naszym artykule Jak rozmawiać z lekarzem o zmianie leczenia na biologiczne?.

Przygotowanie do programu lekowego – jakie szczepienia wykonać przed rozpoczęciem terapii?

Przygotowanie do programu lekowego to kluczowy etap, który w dużej mierze decyduje o bezpieczeństwie i skuteczności leczenia biologicznego łuszczycy. Przed rozpoczęciem terapii lekarz prowadzący powinien dokładnie ocenić stan zdrowia pacjenta, w tym wykonać niezbędne badania laboratoryjne (morfologia, próby wątrobowe, markiery wirusowe, poziom witaminy D itp.) oraz przeanalizować historię szczepień. Zgodnie z wytycznymi PTD, przed włączeniem leku biologicznego zaleca się wykonanie następujących szczepień: przeciwko grypie (corocznie), przeciwko pneumokokom (PCV13 i PPSV23), przeciwko WZW B (3 dawki), a u kobiet w wieku rozrodczym – również przeciwko HPV. Jeśli pacjent nie był szczepiony w dzieciństwie, warto rozważyć także szczepienie przeciwko tężcowi, błonicy i krztuścowi (Tdap).

Szczególnie ważne jest, aby szczepionki żywe (np. MMR, ospa wietrzna) zostały podane co najmniej 4 tygodnie przed rozpoczęciem leczenia biologicznego. W przypadku szczepionek nieżywych odstęp ten może być krótszy – zwykle wystarczy 2 tygodnie, ale lekarz może zalecić indywidualne dostosowanie terminu. Należy pamiętać, że niektóre leki biologiczne, zwłaszcza anty-TNF, mogą osłabiać odpowiedź na szczepienie, dlatego optymalnym rozwiązaniem jest zaszczepienie się jeszcze przed pierwszą dawką leku. Jeśli pacjent już przyjmuje lek biologiczny, a nie został zaszczepiony, nadal można podać szczepionki nieżywe – ale pod ścisłą kontrolą lekarza. Więcej na temat badań poprzedzających terapię biologiczną przeczytasz w artykule Badania laboratoryjne przed i w trakcie leczenia biologicznego łuszczycy.

Jakie dokumenty przygotować przed wizytą u lekarza?

Przed rozpoczęciem programu lekowego warto zebrać następujące dokumenty: aktualną książeczkę szczepień (lub wydruk z systemu e-zdrowie), wyniki badań laboratoryjnych (nie starsze niż 3 miesiące), zaświadczenie od lekarza rodzinnego o stanie zdrowia, a także listę przyjmowanych leków. Lekarz prowadzący może również poprosić o wykonanie testów na obecność przeciwciał przeciwko WZW B, aby sprawdzić, czy pacjent jest odporny. Jeśli planujesz szczepienia w trakcie terapii, koniecznie skonsultuj się z dermatologiem – to on najlepiej oceni, czy nie ma przeciwwskazań do podania konkretnej szczepionki.

Szczepienia w trakcie leczenia biologicznego – praktyczne wskazówki

Jeśli pacjent już przyjmuje lek biologiczny i nie został zaszczepiony przed rozpoczęciem terapii, nadal istnieje możliwość podania szczepionek nieżywych. W takich przypadkach lekarz może zalecić szczepienie w tzw. okienku terapeutycznym, czyli w przerwie między dawkami leku. Na przykład w przypadku leków podawanych co 2–4 tygodnie (np. adalimumab, ustekinumab) optymalnym momentem jest podanie szczepionki na około 1–2 tygodnie przed planowaną dawką leku, aby układ odpornościowy miał czas na wytworzenie odpowiedzi. W przypadku leków o dłuższym okresie półtrwania (np. infliksymab, sekukinumab) odstęp ten może być dłuższy – nawet 4–6 tygodni. Ważne jest, aby decyzję o terminie szczepienia podejmował lekarz prowadzący, który zna specyfikę danego leku i stan kliniczny pacjenta.

Praktyczne wskazówki dla pacjentów obejmują również monitorowanie ewentualnych reakcji poszczepiennych. U osób na lekach biologicznych mogą one być nieco inne niż u zdrowych – na przykład gorączka może wystąpić rzadziej, ale za to mogą pojawić się miejscowe odczyny skórne (ból, zaczerwienienie, obrzęk). W przypadku wystąpienia niepokojących objawów, takich jak wysoka gorączka, duszność czy nasilenie zmian łuszczycowych, należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem. Warto też pamiętać, że niektóre leki biologiczne mogą wpływać na skuteczność szczepionek – badania wykazują, że inhibitory TNF-alfa mogą obniżać odpowiedź na szczepionkę przeciwko grypie, ale nadal zapewniają one ochronę przed ciężkim przebiegiem choroby. Dlatego szczepienie jest zalecane, nawet jeśli odpowiedź nie jest pełna. Więcej na temat wpływu leków biologicznych na organizm przeczytasz w artykule Zmiana leku biologicznego – kiedy dotychczasowa terapia przestaje działać?.

Szczepionki przeciwko COVID-19 a leczenie biologiczne łuszczycy

Pandemia COVID-19 postawiła przed pacjentami z łuszczycą nowe wyzwania. Czy można się szczepić podczas leczenia biologicznego przeciwko SARS-CoV-2? Odpowiedź brzmi: tak, i to zdecydowanie zalecane. Wszystkie dostępne w Polsce szczepionki przeciwko COVID-19 (mRNA – Comirnaty, Spikevax, oraz wektorowe – Vaxzevria, Johnson & Johnson) są szczepionkami nieżywymi, co oznacza, że są bezpieczne dla osób na terapii biologicznej. Badania kliniczne wykazały, że pacjenci przyjmujący leki biologiczne, zwłaszcza inhibitory TNF-alfa, mogą mieć nieco niższe miano przeciwciał po szczepieniu, ale nadal uzyskują ochronę przed ciężkim przebiegiem choroby. Co więcej, szczepienie znacząco zmniejsza ryzyko hospitalizacji i zgonu z powodu COVID-19, co jest szczególnie ważne u pacjentów z chorobami współistniejącymi.

Zaleca się, aby pacjenci na leczeniu biologicznym łuszczycy otrzymali pełny schemat szczepienia (2 dawki + dawkę przypominającą) zgodnie z aktualnymi wytycznymi Ministerstwa Zdrowia. Nie ma potrzeby przerywania terapii biologicznej przed szczepieniem ani po nim – lek można przyjmować zgodnie z dotychczasowym harmonogramem. W przypadku wystąpienia odczynów poszczepiennych (gorączka, bóle mięśni) można tymczasowo odłożyć podanie kolejnej dawki leku biologicznego o kilka dni, ale decyzję tę powinien podjąć lekarz. Warto również pamiętać, że pacjenci z łuszczycą powinni unikać szczepionki przeciwko COVID-19 w okresie zaostrzenia choroby – jeśli występują aktywne zmiany skórne, lepiej odczekać do momentu ustabilizowania się stanu skóry. Więcej na temat wpływu leków biologicznych na planowanie rodziny przeczytasz w artykule Nowoczesne leki biologiczne a planowanie ciąży i karmienie piersią.

Podsumowanie – najważniejsze zasady dotyczące szczepień przy leczeniu biologicznym

Podsumowując, szczepienia ochronne u pacjentów z łuszczycą poddawanych leczeniu biologicznemu są nie tylko możliwe, ale wręcz zalecane, pod warunkiem przestrzegania kilku kluczowych zasad. Po pierwsze, należy unikać szczepionek żywych w trakcie terapii oraz przez co najmniej 4 tygodnie przed jej rozpoczęciem. Po drugie, wszystkie szczepionki nieżywe (przeciwko grypie, pneumokokom, WZW B, COVID-19 itp.) są bezpieczne i powinny być podawane zgodnie z kalendarzem szczepień. Po trzecie, optymalnym momentem na szczepienie jest okres przed rozpoczęciem leczenia biologicznego – wtedy odpowiedź immunologiczna jest najsilniejsza. Jeśli pacjent już przyjmuje lek, szczepienie można wykonać w przerwie między dawkami, po konsultacji z dermatologiem. Pamiętaj, że decyzję o szczepieniu zawsze podejmuje lekarz prowadzący, który uwzględnia indywidualny stan zdrowia pacjenta, rodzaj leku biologicznego oraz aktualne wytyczne.

Regularne szczepienia to jeden z najskuteczniejszych sposobów zapobiegania infekcjom, które mogłyby skomplikować przebieg leczenia biologicznego łuszczycy. Dbając o profilaktykę, nie tylko chronisz siebie, ale także zwiększasz szanse na utrzymanie długotrwałej remisji. Jeśli masz wątpliwości dotyczące swojego schematu szczepień, skonsultuj się z dermatologiem lub lekarzem rodzinnym. Aby pogłębić swoją wiedzę na temat leczenia biologicznego, polecamy nasz e-book Biologiczna Odsłona: Kompleksowy przewodnik po leczeniu łuszczycy, który zawiera szczegółowe informacje o przygotowaniu do programu lekowego, badaniach i szczepieniach. Zachęcamy również do zapoznania się z artykułem Codzienna pielęgnacja skóry łuszczycowej – jak odbudować barierę hydrolipidową?, aby kompleksowo zadbać o swoją skórę.